Stella O’Malley jest psychoterapeutką i założycielką Genspect — międzynarodowej organizacji wspierającej osoby zmagające się z dysforią płciową oraz te, które zostały skrzywdzone przez medyczną tranzycję. W eseju „Harmed by Medical Transition”, opublikowanym w lutym 2026 roku przy okazji Dnia Świadomości Detranzycji (12 marca), formułuje tezę, która podważa potoczne wyobrażenie o tym, czym detranzycja w ogóle jest. Poniżej omówienie jej głównych twierdzeń.

Teza główna: detranzycja to proces, nie moment

Najczęstsze założenie — podzielane zarówno przez zwolenników, jak i krytyków medycznej tranzycji — głosi, że detranzycja jest pojedynczym, zdecydowanym wydarzeniem: człowiek pewnego dnia uznaje, że popełnił błąd, i odwraca kurs. O’Malley twierdzi, że tak to zwykle nie wygląda. W jej ujęciu detranzycja „pojawia się powoli, nierównomiernie i wielkim osobistym kosztem”.

Według niej proces najczęściej zaczyna się nie od decyzji, lecz od dręczącej myśli, której nie da się odpędzić. Przytacza opis jednej z osób, która budziła się każdej nocy, niekontrolowanie szlochając — by nad ranem wrócić do życia jako osoba trans, jakby nic się nie stało. Rzeczywistość dopominała się o swoje dopiero w ciemnych godzinach nocy.

Problem z samym słowem „detranzycja”

O’Malley zwraca uwagę, że samo pojęcie jest niewystarczające — i to z konkretnego powodu. Słowo „detranzycja” sugeruje proste cofnięcie wcześniejszego kroku, powrót do punktu wyjścia, jakby dało się odwrócić tranzycję tak, jak odwraca się transakcję. Tymczasem dla większości osób nie ma powrotu do stanu sprzed — są trwałe zmiany ciała, są lata życia, których nie da się odzyskać, jest doświadczenie, które na zawsze zostaje częścią biografii. Przedrostek „de-” obiecuje symetrię, której w rzeczywistości nie ma. Stąd zdanie jednej z osób, które O’Malley przytacza: „tranzycja to złe słowo, a detranzycja też jest złe”.

Alternatywne określenia próbują uchwycić to, czego „detranzycja” nie oddaje. Niektórzy mówią o porzuceniu tożsamości trans, inni o odrzuceniu iluzji, jeszcze inni o wyjściu z czegoś, co porównują do sekty — każde z tych sformułowań akcentuje, że chodzi o uwolnienie się od czegoś, a nie o zwykłe odwrócenie kroku. Sama O’Malley i Genspect posługują się określeniem „Beyond Transitioners” — „ci, którzy są już poza tranzycją”. Ma ono przesuwać akcent z cofania się na ruch naprzód: nie powrót do przeszłości, lecz budowanie życia po tym, co się wydarzyło, z pełnym uznaniem trwałości tego doświadczenia. Genspect mimo wszystko zachowuje termin „detranzycja” w komunikacji, uznając zarazem jego ograniczenia.

Cztery etapy detranzycji

Sednem eseju jest model czterech odrębnych, choć powiązanych wymiarów, w których rozgrywa się detranzycja. O’Malley przedstawia je jako różne aspekty jednej próby — odzyskania spójności, zakorzenienia we własnym ciele i sprawczości po medycznej tranzycji.

Detranzycja psychologiczna — punkt wyjścia. Zaczyna się, gdy obietnice związane z tranzycją nie zostają spełnione, a człowiek zaczyna w duchu kwestionować drogę, którą wybrał. To etap dręczącej myśli, wewnętrznego niepokoju, podwójnego życia — funkcjonowania na zewnątrz jako osoba trans przy narastającym wewnętrznym rozdarciu.

Detranzycja społeczna — moment, w którym wewnętrzna zmiana zaczyna być widoczna na zewnątrz: w imieniu, zaimkach, wyglądzie, w sposobie funkcjonowania wśród innych. To etap szczególnie trudny, bo wiąże się z ujawnieniem zmiany otoczeniu, które zna daną osobę w jej tożsamości trans — często wspierającemu tę tożsamość.

Detranzycja medyczna — odstawienie hormonów i konfrontacja z tym, co odwracalne, a co nie. Tu pojawia się zderzenie z trwałymi skutkami: zmianami głosu, owłosienia, rysów twarzy, płodności. O’Malley podkreśla, że niektóre z tych zmian są nieodwracalne i stają się — jak ujmuje to w innym miejscu — „punktem bez powrotu”.

Detranzycja prawna — odzyskanie zgodności dokumentów z rzeczywistością: odwrócenie zmian oznaczenia płci i imienia w aktach. Etap formalny, ale domykający proces odzyskiwania spójności.

Dlaczego nie znamy skali zjawiska

Kluczowy wątek publikacji O’Malley dotyczy tego, że detranzycja jest systematycznie niedoszacowana. Wynika to z prostego mechanizmu: osoby, które żałują tranzycji, zwykle nie wracają do klinik, które ją przeprowadziły. O’Malley powołuje się tu na badanie Lisy Littman z 2021 roku, według którego znaczna większość badanych osób po detranzycji nigdy nie poinformowała o tym swoich pierwotnych lekarzy.

Konsekwencja jest poważna: jeśli kliniki opierają statystyki „żalu” na tym, ilu pacjentów wróciło ze skargą, to z definicji nie widzą tych, którzy odeszli w milczeniu. O’Malley wskazuje też na zjawisko wysokiego odsetka pacjentów „traconych z obserwacji” w badaniach nad tranzycją — co dodatkowo zniekształca obraz.

Dlaczego osoby po detranzycji nie ufają systemowi

O’Malley formułuje też tezę istotną dla debaty o tym, jak powinno wyglądać wsparcie. Twierdzi, że osoby po detranzycji nie chcą dalszego leczenia u tych samych klinicystów, którzy — w ich odczuciu — wcześniej je skrzywdzili. Jak pisze, nie jest sprawiedliwe oczekiwać, by osoby po detranzycji „dźwigały ciężar lekkomyślnych błędów klinicystów”. Wielu z nich, według niej, nie weszłoby do placówki, w której pracują ci sami specjaliści, ani do takiej, która „leczy detranzycję na jednym piętrze, a medyczną tranzycję na kolejnym”.

Z tego przekonania wyrosła praktyczna inicjatywa Genspect — program Beyond Trans, który według organizacji udzielił dotąd wsparcia ponad 300 osobom skrzywdzonym przez medyczną tranzycję, a powiązana z nim sieć wsparcia dla rodzin obejmuje ponad 1000 rodzin.

Kontekst — dlaczego głos O’Malley się liczy

Wartość tez O’Malley wynika przede wszystkim z jej pozycji praktyka. Jest wykwalifikowaną psychoterapeutką z wieloletnim doświadczeniem klinicznym, autorką książek o zdrowiu psychicznym i o okresie dojrzewania, a przez Genspect i powiązane programy ma bezpośredni, codzienny kontakt z setkami osób po detranzycji oraz z ponad tysiącem rodzin. To właśnie ten kontakt daje jej wgląd w doświadczenie, które rzadko jest ujmowane w danych klinicznych — bo, jak sama wykazuje, system przestaje widzieć te osoby w momencie, gdy odchodzą od klinik.

Jej model czterech etapów nie jest abstrakcyjną konstrukcją teoretyczną, lecz uogólnieniem wyrosłym z setek indywidualnych historii, które zebrała w pracy terapeutycznej i wspólnotowej. W obszarze, w którym twardych danych jest mało właśnie dlatego, że osoby po detranzycji znikają z pola widzenia instytucji, świadectwo praktyka pracującego z nimi bezpośrednio ma szczególną wagę. O’Malley opisuje ludzi, których inni nie liczą — i to czyni jej relację cenną.

Esej Stelli O’Malley „Harmed by Medical Transition” ukazał się w lutym 2026 roku na platformie Genspect. Zachęcamy do zapoznania się z oryginałem.