W 2001 roku prestiżowe pismo psychiatrów dziecięcych ogłosiło, że popularny lek przeciwdepresyjny jest dla nastolatków skuteczny i dobrze tolerowany. Pod tekstem podpisało się dwudziestu dwóch naukowców, w większości z renomowanych uczelni. Pierwszej wersji nie napisał jednak żaden z nich, tylko firma public relations wynajęta przez producenta leku. Ta historia ma już ćwierć wieku, ale podobne praktyki mają miejsce i dzisiaj.

Lek nazywa się paroksetyna, w Stanach Zjednoczonych sprzedawana jako Paxil. Badanie, znane jako Study 329, przeprowadzono w latach 1994–1997 na 275 nastolatkach w wieku od 12 do 18 lat z ciężką depresją. Jedni dostawali paroksetynę, inni starszy lek imipraminę, a jeszcze inni placebo. W 2001 roku wyniki opublikował „Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry”, główne pismo amerykańskich psychiatrów dzieci i młodzieży. Wniosek brzmiał jednoznacznie: paroksetyna jest „ogólnie dobrze tolerowana i skuteczna” w leczeniu depresji u młodzieży. Tekst cytowano setki razy, a lekarze przepisywali lek kolejnym nastolatkom, choć w Stanach Zjednoczonych nigdy nie został dopuszczony do stosowania u osób poniżej 18 lat.

Na liście autorów brakowało jednej osoby. Szkic artykułu przygotowała firma Scientific Therapeutics Information z New Jersey, wynajęta przez ówczesnego producenta leku, koncern SmithKline Beecham, który później stał się częścią GlaxoSmithKline. Pracująca w niej Sally Laden pojawia się w publikacji tylko w podziękowaniach za „pomoc redakcyjną”. Tak w praktyce wygląda ghostwriting medyczny. Tekst powstaje w firmie, a podpisuje go profesor, którego nazwisko daje mu wiarygodność.

O tym, co zrobiono z wynikami, mówią wewnętrzne dokumenty koncernu, ujawnione później w procesach sądowych. W stanowisku firmy z października 1998 roku czytamy, że umieszczenie w ulotce informacji, iż skuteczności nie wykazano, byłoby „nie do przyjęcia z handlowego punktu widzenia”. Tymczasem w głównych, zaplanowanych z góry miarach lek nie okazał się lepszy od placebo. Pozytywny obraz zbudowano na wskaźnikach dobranych później.

Gorzej wyglądała sprawa bezpieczeństwa. W 2003 roku brytyjski urząd nadzoru nad lekami MHRA, po analizie danych z badań nad paroksetyną u dzieci, odradził przepisywanie jej osobom poniżej 18 lat. Uznał, że istnieją mocne dowody na związek leku z zachowaniami samobójczymi. W zbiorczej analizie myśli lub zachowania samobójcze wystąpiły u 3,4 procent młodych pacjentów biorących paroksetynę i u 1,2 procent tych, którzy dostawali placebo. Wkrótce podobne stanowisko zajęła amerykańska Food and Drug Administration.

Pełny obraz pojawił się dopiero w 2015 roku. Zespół niezależnych badaczy uzyskał od GlaxoSmithKline dostęp do około 77 tysięcy stron formularzy z danymi poszczególnych pacjentów i opublikował ponowną analizę w „The BMJ”. Wniosek był odwrotny niż w 2001 roku. Ani paroksetyna, ani imipramina nie okazały się skuteczniejsze od placebo, a w grupie paroksetyny częściej występowały myśli i zachowania samobójcze. Część z nich w oryginalnej publikacji zaliczono do kategorii „chwiejności emocjonalnej”, co zaniżyło obraz ryzyka.

Wcześniej sprawą zajął się amerykański Department of Justice. W 2012 roku GlaxoSmithKline przyznał się do winy i zgodził się zapłacić 3 miliardy dolarów. Była to wówczas największa ugoda w sprawie oszustw w ochronie zdrowia w historii Stanów Zjednoczonych. Dotyczyła kilku leków, ale w przypadku paroksetyny prokuratorzy zarzucili firmie promowanie jej wśród dzieci, dla których nie była zatwierdzona. Wśród zarzutów znalazło się przygotowanie i rozpowszechnianie wprowadzającego w błąd artykułu w czasopiśmie medycznym, czyli publikacji ze Study 329.

Druga strona ma swoje stanowisko. Główny autor, prof. Martin Keller z Brown University, do dziś twierdzi, że artykuł napisali przede wszystkim naukowcy „we współpracy z przemysłem”, a jego wnioski pozostają aktualne. W 2015 roku dziewięciu współautorów odpowiedziało na ponowną analizę, że nazywanie badania „błędnie zrelacjonowanym” jest krzywdzące. Według nich nowa analiza zastosowała metody niedostępne w 2001 roku, a jeden z jej autorów był opłacanym biegłym w procesach przeciw GSK. Redakcja pisma przez lata odmawiała wycofania tekstu i wskazywała, że negatywne wyniki można znaleźć w jednej z tabel.

Artykuł z 2001 roku nadal nie został wycofany. Dopiero 30 września 2025 roku, po pozwie prawnika z Waszyngtonu, redakcja dodała do niego „wyrażenie zaniepokojenia” i zapowiedziała dalszą analizę. Sąd w marcu 2026 roku oddalił pozew, uznając, że artykuł naukowy jest chroniony wolnością słowa i nie jest produktem konsumenckim. Sąd nie oceniał, czy tekst jest rzetelny.

Study 329 nie jest wyjątkiem. W 2008 roku zespół z Mount Sinai przeanalizował w „JAMA” około 250 dokumentów sądowych dotyczących leku przeciwbólowego Vioxx firmy Merck. Opisał systematyczną strategię. Pracownicy firmy przygotowywali artykuły, a potem szukali naukowców z uczelni, którzy zgodzą się je podpisać, często jako pierwsi lub drudzy autorzy. Prace przeglądowe zlecano agencjom pisarskim. Vioxx wycofano z rynku w 2004 roku z powodu ryzyka zawałów i udarów.

Rok później, w 2009 roku, „PLoS Medicine” i „The New York Times” uzyskały przez sąd dostęp do dokumentów koncernu Wyeth. Wynikało z nich, że w latach 1998–2005 agencja DesignWrite przygotowała 26 artykułów w 18 czasopismach, wspierających hormonalną terapię zastępczą dla kobiet po menopauzie. Jeden z dokumentów pokazuje, jak to wyglądało w praktyce. W miejscu autora artykułu o uderzeniach gorąca długo widniał skrót „TBD”, czyli „do ustalenia”. Lekarka, która ostatecznie go podpisała, zatwierdziła konspekt i niemal gotowy tekst z drobnymi poprawkami. Ona sama twierdzi, że jej wkład był większy, niż pokazują maile. Wyeth odpowiadał, że artykuły były rzetelne naukowo i przeszły recenzję w czasopismach, a korzystanie z usług agencji pisarskich to w branży zwykła praktyka.

Żeby wpłynąć na wynik, nie trzeba nawet pisać artykułu. Wystarczy odpowiednio dobrać dawkę leku, z którym się porównuje własny produkt. W 2000 roku „The BMJ” opublikował analizę 52 badań z udziałem ponad 12,6 tysiąca pacjentów, w których nowe leki przeciwpsychotyczne porównywano ze starym haloperidolem. Nowe leki wypadały w nich lepiej. Gdy jednak haloperidol podawano w dawce nie większej niż 12 miligramów na dobę, ich przewaga w skuteczności i w liczbie pacjentów rezygnujących z leczenia znikała. Zostało tylko to, że rzadziej wywoływały zaburzenia ruchowe. Według autorów znaczna część przewagi nowych leków wynikała z tego, że lek porównawczy podawano w zbyt wysokich dawkach.

Za każdym takim badaniem stoją ludzie, a ankiety pokazują, że naciski sponsora nie trafiają w próżnię. W 2005 roku „Nature” opublikował wyniki anonimowego badania ponad 3200 amerykańskich naukowców finansowanych przez National Institutes of Health. 15,5 procent z nich przyznało, że w ciągu ostatnich trzech lat zmieniło projekt, metodę lub wyniki badania pod presją źródła finansowania. Wśród naukowców w środku kariery było to już ponad 20 procent. Co trzeci badany przyznał się do co najmniej jednego z dziesięciu zachowań, które eksperci uznali za poważne naruszenie zasad. Cztery lata później Daniele Fanelli zebrał w „PLoS ONE” wyniki 18 ankiet. Do sfabrykowania lub sfałszowania danych przyznawało się średnio prawie 2 procent naukowców, do innych wątpliwych praktyk nawet co trzeci. O fałszowaniu danych przez kolegów wiedziało ponad 14 procent badanych. Sam autor uznał te liczby za ostrożne, bo ludzie niechętnie przyznają się do takich rzeczy nawet w anonimowej ankiecie.

Po tych skandalach czasopisma zaostrzyły zasady. Autor musi realnie uczestniczyć w powstaniu tekstu, a udział firm i opłaconych pisarzy trzeba ujawniać. Koncerny wprowadziły własne kodeksy, a część z nich, w tym GSK, otworzyła dostęp do danych z badań. Te zasady to jednak raczej listek figowy niż lekarstwo. Opłacony autor nie zniknął z medycyny, tylko trafił do drobnego druku pod artykułem. Teraz przynajmniej wiemy, kto stoi za częścią tekstów, ale nie wiemy, ile jeszcze pozostaje w ukryciu. Wszystkie te zmiany wymusiły zresztą procesy i dziennikarze, a nie sam system naukowy. Bez pozwów odszkodowawczych dokumenty Wyeth, Mercka i GSK nigdy nie ujrzałyby światła dziennego.

Nowe zasady nie zamknęły problemu. Ghostwriting to tylko jedno z narzędzi. Inne to finansowanie badań przez producenta, promocja leków poza wskazaniami, przemilczanie skutków ubocznych i kontrola nad tym, co w ogóle trafi do druku. Wszystkie pojawiły się w dziedzinie, która dotyczy dziś dzieci bardziej niż jakakolwiek inna: w farmakologii tranzycji nieletnich.

Zacznijmy od leku. Jednym z blokerów dojrzewania stosowanych w Stanach Zjednoczonych jest Lupron Depot. W 2001 roku jego ówczesny producent, TAP Pharmaceutical Products, przyznał się do winy i zapłacił 875 milionów dolarów, by zakończyć sprawę karną i cywilną. Department of Justice ustalił, że firma oferowała lekarzom darmowe próbki, „granty edukacyjne” i wycieczki do kurortów, by przepisywali Lupron pacjentom z rakiem prostaty, a darmowe próbki rozliczano potem z Medicare. Grzywna karna była wówczas najwyższą w historii oszustw w amerykańskiej ochronie zdrowia.

W 2017 roku dziennikarze Kaiser Health News przejrzeli zgłoszenia działań niepożądanych Lupronu w Food and Drug Administration. Znaleźli ponad 10 tysięcy zgłoszeń dotyczących kobiet i około 900 dotyczących dzieci poniżej 13. roku życia. Kobiety, które dostawały lek w dzieciństwie z powodu przedwczesnego dojrzewania, opisywały osteoporozę, pęknięcia kręgosłupa, wymianę stawu biodrowego, depresję i myśli samobójcze. FDA przyznała dziennikarzom, że wpływ leku na kości dzieci jest „nieznany”, bo „nie został zbadany”. Badanie bezpieczeństwa sponsorowane w 2010 roku przez ówczesnego producenta, firmę Abbott, pominęło według Kaiser Health News chorobę kości i złamanie, które odnotowano w bazie danych National Institutes of Health.

Holenderski dziennik NRC napisał w 2022 roku, że badanie, na którym oparto tak zwany protokół holenderski, czyli wzorzec podawania blokerów dzieciom z dysforią płciową na całym świecie, sfinansował Ferring, producent triptoreliny, innego blokera dojrzewania. Prokurator generalny Teksasu wszczął postępowanie wobec AbbVie i Endo, producentów Lupron Depot i Supprelin LA, w sprawie promowania ich w leczeniu dysforii płciowej. Oba leki zarejestrowano tylko do leczenia przedwczesnego dojrzewania.

W Wielkiej Brytanii klinika Tavistock w 2010 roku rozpoczęła badanie wczesnej interwencji, w którym 44 nastolatkom w wieku 12–15 lat podawano blokery. Blokery nie zmniejszyły dysforii ani nie poprawiły samopoczucia psychicznego. Przez lata wyników nie publikowano. Jako pierwszy opisał je w 2020 roku socjolog z Oksfordu Michael Biggs, który poskładał je z wniosków o dostęp do informacji publicznej i raportów zarządu kliniki. Zespół Tavistock udostępnił wyniki we wstępnej publikacji dzień po wyroku High Court w sprawie Keiry Bell w grudniu 2020 roku. Według analizy Biggsa nawet co trzeci pacjent miał tak niską gęstość kości, że groziła mu osteoporoza.

Organizacje, które piszą zasady leczenia, też mają swoje za uszami. Dokumenty ujawnione w procesie w Alabamie pokazały, że WPATH, organizacja wyznaczająca światowe standardy tej medycyny, chciała decydować o publikacji przeglądów dowodów, które zamówiła na Johns Hopkins University. Jej przedstawicielka pisała, że dane „nie mogą być użyte bez zgody WPATH”. W korespondencji pisano, że badania trzeba sprawdzać, by ich publikacja nie zaszkodziła opiece nad osobami transpłciowymi. Innymi słowy, o tym, czy wyniki ujrzą światło dzienne, miało decydować nie to, co pokazują, ale to, czy nie zaszkodzą z góry przyjętemu kierunkowi leczenia. Zespół przygotował materiał do sześciu przeglądów, a opublikował jeden. Badacze z University of York, przygotowujący analizy dla raportu Hilary Cass, przejrzeli w 2024 roku 23 wytyczne leczenia dzieci z dysforią płciową. Ustalili, że wytyczne WPATH i Endocrine Society stały się podstawą większości pozostałych, a większości z nich brakuje „niezależnego i opartego na dowodach podejścia”. Psycholog James Cantor sprawdził w 2019 roku źródła cytowane w stanowisku American Academy of Pediatrics z 2018 roku, które poparło „afirmację płci” u dzieci. Według niego stanowisko przeinaczało treść cytowanych prac, które wielokrotnie mówiły coś przeciwnego niż to, co przypisywała im AAP.

W 2024 roku dr Johanna Olson-Kennedy z Children’s Hospital Los Angeles przyznała „New York Timesowi”, że nie opublikowała wyników finansowanego przez National Institutes of Health badania 95 dzieci leczonych blokerami, bo nie wykazały poprawy ich zdrowia psychicznego. Tłumaczyła, że dzieci były w dobrym stanie już na początku, a ona nie chce, by jej praca została „użyta jako broń”.

Nie za każdym z tych przypadków stoi koncern i nie każdy jest ghostwritingiem. Mechanizm jest jednak ten sam co w Study 329. Do lekarzy i rodziców trafia literatura, z której ktoś wcześniej wyjął niewygodne dane. Dopiero niezależne przeglądy dowodów, najpierw zamówione przez brytyjski NICE, a potem przygotowane w York dla raportu Cass, pokazały, jak słabe są dowody na korzyści z blokerów. W 2024 roku NHS England przestał rutynowo przepisywać je dzieciom.

Próba poczekania na rzetelne dane nie udała się za to w Nowej Zelandii. W listopadzie 2025 roku minister zdrowia Simeon Brown ogłosił zakaz wypisywania nowych recept na blokery dla młodzieży z dysforią płciową do czasu wyników brytyjskiego badania klinicznego PATHWAYS, które ma potrwać do 2031 roku. Zakaz nigdy nie wszedł w życie. Zaskarżyło go PATHA, stowarzyszenie lekarzy i specjalistów zajmujących się osobami transpłciowymi. High Court najpierw wstrzymał jego egzekwowanie, a 21 października 2026 roku uchylił przepisy. Uznał, że rząd źle przeprowadził konsultacje, a całkowity zakaz dyskryminuje pacjentów z dysforią, skoro te same leki wolno przepisywać na niskorosłość, endometriozę czy niektóre nowotwory. Sędzia zastrzegł, że nie rozstrzyga sporu ekspertów o skuteczności leczenia. To samo „inne wskazanie” w Stanach Zjednoczonych służy do obchodzenia zakazów. Według śledztwa „City Journal” z października 2026 roku w części klinik, do których kierowano rodziców z Tennessee, gdzie blokery dla nieletnich są zakazane, do recepty wpisywano kod „zaburzenia endokrynologicznego” zamiast dysforii płciowej.

Medycyna ma się opierać na rzetelnej pracy uczciwych ludzi. Ale „badania pokazują” nie kończy rozmowy. Rodzice rzadko o to pytają. Ufają lekarzowi, a lekarz ufa czasopismom i wytycznym, czyli właśnie temu, co w opisanych sprawach wprowadzało w błąd także jego. Dlatego warto zapytać, na jakich danych opiera się decyzja o leku dla nastolatka, kto finansował badania i czy ktoś je niezależnie sprawdził. Study 329 pokazuje, że od publikacji do uczciwej odpowiedzi może minąć czternaście lat, a od niej do oficjalnego zastrzeżenia pod tekstem kolejne dziesięć. Przez ten czas lek trafiał do dzieci.

Autor